AVTOMOBIL YOQILG’ILARINING OLTINGUGURT BILAN IFLOSLANISHI VA UNING DVIGATEL RESURSLARIGA KAMAYTIRUVCHI TA’SIRI TAHLILI
Keywords:
Avtomobil yoqilg’isi, oltingugurt birikmalari, korroziya, sulfat kislotasi, ichki yonuv dvigateli, dvigatel resursi, nagor hosil bo’lishi, adsorbent filtrlar, gidrotozalash. polimer nanokompozitlar, nanoto‘ldiruvchilar, uglerod nanotubkalari, grafen, sintez usullari, sol-gel texnologiyasi, in situ polimerizatsiya, melt blending, mexanik mustahkamlik, issiqlik barqarorligi, elektr o‘tkazuvchanlik, nanostruktura, materialshunosAbstract
Mazkur maqolada zamonaviy avtomobil yoqilg’ilari (benzin va dizel) tarkibidagi oltingugurt birikmalarning miqdori hamda ularning ichki yonuv dvigatellari (IYoD) qismlariga ko’rsatadigan destruktiv (yemiruvchi) ta’siri kimyoviy va ekspluatatsion jihatdan chuqur tahlil qilingan.Bugungi kunda yoqilg’I tarkibida mercaptanlar, sulfidlar va tiofenlar ko’rinishidagi oltingugurt birikmalarining yuqori konsentratsiyada bo’lishi texnik tizimlarning ishlash muddatini keskin qisqartirmoqda.Yoqilg’ining silindr ichida yuqori harorat va bosim ostida yonishi natijasida oltingugurt dioksidi (SO2) va trioksidi (SO3) hosil bo’lish kinetikasi o’rganilgan. Ushbu gazlar yonish kamerasidagi namlik va kondensat bilan reaksiyaga kirishib, agressiv sulfat kislotasi (H2SO4) hosil qilishi va bu jarayon dvigatelning metal yuzasida yuqori haroratli gazlar korroziyasini keltirib chiqarishi ko’rsatib o’tilgan.Tadqiqot davomida oltingugurtli qoldiqlarning injector soplolari, yonilg’I purkagichlari va porshen halqalarida qattiq nogar (koks) qatlami ko’rinishida to’planishi, bu esa tizimda gidrodinamik qarshilikni oshirib, dvigatelning “bo’g’ilishi” hamda quvvat pasayishiga olib kelishi asoslangan. Shuningdek, oltingugurt motor moylarining ishqoriy zaxirasini muddatinidan oldin neytrallashi va moy sifatini buzishi tahlil etilgan.Maqolada ushbu muammolarni bartaraf etishda hamda avtotransport vositalarining ekspluatatsiya resursini 30-40% gacha uzaytirish maqsadida, yoqilg’ilarini takomillashtirish hamda mahalliy xomoshyolar (bentonite va faol ko’mir) asosidagi yuqori samarali adsorbent filtrlardan foydalanishning kimyoviy-texnologik yechimlari taklif etilgan.
References
1.Axmedov, K. S., & Ismoilov, M. A. (2021). Neft va gazni qayta ishlash texnologiyasi muammolari. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 142-156 b.
2.Sultonov, R. T., & Karimov, Sh. X. (2023). Avtomobil yoqilg‘ilari tarkibidagi oltingugurtli birikmalarning ichki yonuv dvigatellari ekologik va ekspluatatsion xossalariga ta’siri. O‘zbekiston kimyo jurnali, (3), 45-52.
3.Tojiyev, P. J., & Mirzayev, A. A. (2024). Mahalliy gillar va bentonitlar asosida uglevodorod tizimlarini adsorbsion tozalash texnologiyalari. Kimyo va kimyo texnologiyasi, (2), 18-25.
4.Gary, J. H., Handwerk, G. E., & Kaiser, M. J. (2017). Petroleum Refining: Technology and Economics (5th ed.). CRC Press, 215-230. Speight, J. G. (2020). The Desulfurization of Heavy Oils and Residua. New York: Routledge, 89-104.
5.Babich, I. V., & Moulijn, J. A. (2003). Science and technology of novel processes for deep desulfurization of oil refinery streams: a review. Fuel, 82(6), 607-631.
6.Shokirov, B. S., & Jalolov, F. A. (2022). Motor moylarining ishqoriy zaxirasini (TBN) yoqilg‘i sifati ta’sirida o‘zgarishi kinetikasi. Avtomobil yo‘llari va transport muammolari jurnali, (4), 67-73.
7.Pawelec, B., Navarro, R. M., Campos-Martin, J. M., & Fierro, J. L. G. (2011). Towards near-zero-sulfur liquid fuels: a perspective review. Catalysis Science & Technology, 1(1), 23-42.
8.Xoliqov, G‘. A. (2025). Aktivlangan ko‘mirlar va adsorbentlar yordamida suyuq uglevodorodlarni oltingugurtdan tozalash samaradorligi. O‘zbekiston Milliy universiteti xabarlari, 2(1), 112-119.
