AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI ORQALI SODIR ETILADIGAN JINOYATLARNING OLDINI OLISHDA VIKTIMOLOGIK YONDASHUVNI RIVOJLANTIRISH
Keywords:
viktimologiya, kiberjinoyatlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, profilaktika, raqamli viktimlik, qurbonlarning o‘zini-o‘zi himoya qilishi, raqamli savodxonlik, xorijiy tajriba.Abstract
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) orqali sodir etiladigan jinoyatlarning global o‘sishi zamonaviy jamiyatlarda viktimologik yondashuvning dolzarbligini oshirmoqda. Ushbu maqola kiberjinoyatlarning oldini olishda viktimologik profilaktikani rivojlantirish masalalarini tahlil qiladi. Viktimologik yondashuv potensial qurbonlarning xulq-atvori, risk omillari va himoya mexanizmlariga e’tibor qaratib, jinoyatchilikka qarshi kurashning an’anaviy usullarini to‘ldiradi. Tadqiqotda xorijiy tajriba (Evropa Ittifoqi, AQSh, Yaponiya va Rossiya) va O‘zbekiston sharoitidagi imkoniyatlar ko‘rib chiqilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli savodxonlikni oshirish, potensial qurbonlarning o‘zini-o‘zi himoya qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish va davlat-jamoat hamkorligi kiberviktimlikni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Maqola kiberprestupnostning oldini olish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni taklif etadi.
References
1. Жмуров Д.В. Общая виктимологическая профилактика киберпреступности // NAMVD. 2022.
2. Jaishankar K. Cyber Victimology: A New Sub-Discipline... 2020.
3. Hawdon J. et al. Cybercrime: Victimization... 2021.
4. Mandal S. Cybercrime Classification: A Victimology-based approach. 2024.
5. G‘aniev F. Axborot xavfsizligi hamda muhofazasi ta’minlanganiga qaramasdan sodir etiladigan jinoyatlar //Universalnaya indeksnaya biblioteka Yevraziyskogo jurnala prava, finansov i prikladnыx nauk. – 2023. – T. 3. – №. 1. – S. 129-138.
6. Taxirjanovich GF va boshqalar. ICHKI ISHLAR ORGANLARINING JINOYATCHILIKLARNING OLDINI OLISH XIZMATI FAOLIYATINI MODIY-TEXNIK TA'MINLASHNI YAXSHILASH //Shox maqolalar kutubxonasi. – 2026. – T. 1. – № 1.
7. Taxirjanovich GF va boshqalar. AYOLLAR O'RTASIDA RETSIDIVIST JINOYATLARINING OLDINI OLISHDA PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH //Shox Maqolalar Kutubxonasi. – 2026. – T. 1. – № 1.
8. Sevinsh S. MIGRATSIYA VA QOCHOQLAR MUAMMOSI //Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi. – 2025. – T. 57. – №. 1. – S. 265-268.
9. Toshboyev F. E. et al. QADIMGI MIGRATSIYALARNING USTURUSHONA IJTIMOIY IQTISODIY HAYOTIGA TA’SIRI //OBRAZOVANIE NAUKA I INNOVATSIONNЫE IDEI V MIRE. – 2026. – T. 85. – №. 1. – S. 130-138.
10. Shukurullaevich X. F. MAHALLA HUQUQ-TARTIBOT MASKANLARINING HUQUQBUZARLIKLAR PROFILAKTIKASIDAGI O ‘RNI //Central Asian Journal of Education and Innovation. – 2025. – T. 4. – №. 9. – S. 78-83.
11. Shukurullaevich X. F. MAHALLA HUQUQ-TARTIBOT MASKANLARIDA XIZMAT OLIB BORUVCHI XODIMLARNING O ‘ZARO HAMKORLIGI: VAZIFALAR TAQSIMOTI VA MAS’ULIYAT //Central Asian Journal of Academic Research. – 2025. – T. 3. – №. 9. – S. 122-127.
12. G‘aniev F. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARI TOMONIDAN O‘G‘RILIKLARNING OLDINI OLISh FAOLIYaTINI TAShKIL ETISh YO‘NALIShLARI //Universalnaya indeksnaya biblioteka Yevraziyskogo jurnala prava, finansov i prikladnыx nauk. – 2022. – T. 2. – №. 12. – S. 159-162
13. O‘G‘Li H. A. A., Taxirjanovich G. A. F. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING VOYAGA YETMAGANLAR O ‘RTASIDA NAZORATSIZLIK VA HUQUQBUZARLIKLARNI OLDINI OLISH //Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 2025. – T. 2. – №. 1. – S. 126-131.
14. Takhirzhanovich G. F. et al. IMPROVEMENT OF THE ACTIVITIES OF PREVENTION INSPECTORS IN THE PREVENTION OF RECIDIVIST CRIMES AMONG WOMEN //Shokh Articles Library. – 2026. – T. 1. – №. 1.
15. Takhirzhanovich G. F. et al. IMPROVEMENT OF MATERIAL AND TECHNICAL SUPPORT FOR THE ACTIVITIES OF THE CRIME PREVENTION SERVICE OF INTERNAL AFFAIRS BODIES //Shokh Articles Library. – 2026. – T. 1. – №. 1.
16. Ustayevich K. A. et al. IMPROVEMENT OF THE ORGANIZATION AND COORDINATION OF THE ACTIVITIES OF SUPPORT POINTS OF INTERNAL AFFAIRS BODIES //Shokh Articles Library. – 2026. – T. 1. – №. 1.
17. Eshqobilov A., Farrux G. A. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING KIBERJINOYATCHILIKNI OLDINI OLISH FAOLIYATI //Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 2025. – T. 2. – №. 6. – S. 216-220.
18. Qizi I. M. N., Taxirjanovich G. A. F. PROFILAKTIKA INSPEKTORINING HUQUQBUZALIKLAR PROFILAKTIKASIDA ADLIYA ORGANLARI BILAN HAMKORLIGI //Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 2025. – T. 2. – №. 1. – S. 34-38.
19. Takhirzhanovich G. F. et al. IMPROVEMENT OF THE ACTIVITIES OF PREVENTION INSPECTORS IN THE PREVENTION OF RECIDIVIST CRIMES AMONG WOMEN //Shokh Articles Library. – 2026. – T. 1. – №. 1.
20. Ustayevich K. A. et al. IMPROVEMENT OF THE ORGANIZATION AND COORDINATION OF THE ACTIVITIES OF SUPPORT POINTS OF INTERNAL AFFAIRS BODIES //Shokh Articles Library. – 2026. – T. 1. – №. 1.
21. Toshboyev F. E. et al. QADIMGI MIGRATSIYALARNING USTURUSHONA IJTIMOIY IQTISODIY HAYOTIGA TA’SIRI //OBRAZOVANIE NAUKA I INNOVATSIONNЫE IDEI V MIRE. – 2026. – T. 85. – №. 1. – S. 130-138.
22. Sevinsh S. MIGRATSIYA VA QOCHOQLAR MUAMMOSI //Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi. – 2025. – T. 57. – №. 1. – S. 265-268.
23. Qizi I. M. N., Taxirjanovich G. A. F. PROFILAKTIKA INSPEKTORINING HUQUQBUZALIKLAR PROFILAKTIKASIDA ADLIYA ORGANLARI BILAN HAMKORLIGI //Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 2025. – T. 2. – №. 1. – S. 34-38.
24. Eshqobilov A., Farrux G. A. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING KIBERJINOYATCHILIKNI OLDINI OLISH FAOLIYATI //Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 2025. – T. 2. – №. 6. – S. 216-220.
25. Narziev Sh. Z. i dr. KIBER-JINOYaTChILIK VA UNGA QARShI KURAShISh //OBRAZOVANIE NAUKA I INNOVATSIONNЫE IDEI V MIRE. – 2024. – T. 44. – №. 2. – S. 9-13.
26. Narziev Sh. Z. Profilaktika inspektorlarining ilgari sudlangan shaxslar bilan huquqbuzarliklarning yakka tartibdagi profilaktikasi chora-tadbirlarini amalga oshirish faoliyati haqida ayrim masalalar //zamonaviy fan, ta’lim va ishlab chiqarish muammolarining innovatsion yechimlari. – 2022. – S. 159-162.
27. Narziev Sh., Abdumalikov R. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING HUQUQBUZARLIKLARDAN JABRLANGAN ShAXSLAR BILAN IShLASh FAOLIYaTINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYaTLARI //Innovatsionnыe issledovaniya v nauke. – 2024. – T. 3. – №. 4. – S. 63-70.
28. Narziev Sh., Omonov N. IChKI IShLAR ORGANLARI TAYaNCh PUNKTLARI NEGIZIDA HAMKORLIKNI HUQUQIY TA’MINLAShNI TAShKIL ETISh //Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – T. 3. – №. 7. – S. 184-188.
29. Narziev Sh., Qodirova I. BARKAMOL, JISMONIY VA RUHIY SOG‘LOM ShAXSNI TARBIYaLAShDA IXTISOSLAShTIRILGAN O‘QUV-TARBIYa MUASSASALARINING O‘RNI //Akademicheskie issledovaniya v sovremennoy nauke. – 2024. – T. 3. – №. 20. – S. 152-155.
30. Narziev Sh., Zokirov N. PROFILAKTIKA INSPEKTORINING JAMOAT TARTIBINI SAQLASh VA XAVFSIZLIGINI TA’MINLASh BO‘YIChA FAOLIYaTINI TAKOMILLAShTIRISh TO‘G‘RISIDA AYRIM MULOHAZALAR //Akademicheskie issledovaniya v sovremennoy nauke. – 2024. – T. 3. – №. 20. – S. 156-164.
31. Narziev Sh., Abdulhakimov J. PROFILAKTIKA INSPEKTORINING AXBOROT TAHLIL VA REJALAShTIRISh FAOLIYaTI //Akademicheskie issledovaniya v sovremennoy nauke. – 2024. – T. 3. – №. 14. – S. 80-87.
32. Narziev Sh., Ibadullaev D. PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING NAZORATSIZ VA TARBIYaSI OG‘IR BO‘LGAN VOYaGA YeTMAGANLAR BILAN IShLASh FAOLIYaTI HAMDA UNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYaTI //Innovatsionnыe issledovaniya v nauke. – 2024. – T. 3. – №. 5. – S. 125-131.
33. Narziev Sh., Usmonov M. PROFILAKTIKA INSPEKTORINING SURINKALI IChKILIKKA RUJU QO‘YGAN ShAXSLAR BILAN IShLASh FAOLIYaTI //Akademicheskie issledovaniya v sovremennoy nauke. – 2024. – T. 3. – №. 19. – S. 5-12.
34. Narziev Sh., Mirzaikromova F. EKOLOGIYa SOHASIDAGI HUQUQBUZARLIKLAR SODIR ETILIShI SABABLARI VA ULARGA IMKON BERGAN ShART-ShAROITLARI //Akademicheskie issledovaniya v sovremennoy nauke. – 2024. – T. 3. – №. 20. – S. 147-151.
