Logo

ТУРКИЯ РЕСПУБЛИКАСИ ПРЕЗИДЕНТИНИНГ ҲУҚУҚИЙ МАҚОМИ: НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ ЖИҲАТЛАР

Authors

  • Ганиев Фаррух Тахиржанович

    Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти” кафедраси катта ўқитувчиси, майор Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Давлат ва ҳуқуқ институти мустақил изланувчиси e-mail: fargan77@bk.ru orcid.org/0009-0005-2423-050X
    Author

Keywords:

Туркия Республикаси, Президент, давлат бошлиғи, Президентлик ҳукумат тизими, ижро ҳокимияти, президентлик фармони, ваколат, жавобгарлик, парламент назорати, ҳокимиятлар бўлиниши, тийиб туриш ва мувозанат..

Abstract

Мақолада Туркия Республикаси Президентининг ҳуқуқий мақоми 2017 йилги конституциявий ислоҳотлардан кейин шаклланган давлат ҳокимияти тизими доирасида назарий ва амалий жиҳатдан тадқиқ этилган. Президентнинг ҳуқуқий мақомини фақат ваколатлар йиғиндиси сифатида талқин қилиш етарли эмаслиги асосланиб, унинг легитимацион, институционал, функционал-компетенциявий, норматив-ҳуқуқий, ўзаро тийиб туриш ва мувозанат ҳамда жавобгарлик элементларидан ташкил топган комплекс ҳуқуқий ҳолати таклиф этилган. 1982 йилги Конституцияга 6771-сон Қонун билан киритилган ўзгартишлар натижасида Президентнинг давлат бошлиғи ва ижро ҳокимиятининг ягона соҳиби сифатидаги иккилик мақоми, сайланиш тартиби, ваколат муддати, Президент фармонларининг ҳуқуқий табиати, парламент ва суд ҳокимияти билан муносабатлари, шунингдек сиёсий, ҳуқуқий ва жиноий жавобгарлиги таҳлил қилинган. Конституциявий суд ва Олий сайлов кенгаши амалиёти асосида президентлик фармонларининг чегаралари ҳамда ваколат муддатини ҳисоблаш билан боғлиқ масалалар очиб берилган. АҚШ, Франция ва Ўзбекистон тажрибаси билан қиёсий таҳлил асосида Туркия моделида ижро ҳокимиятининг тезкорлиги ва шахсий сиёсий жавобгарликнинг аниқлиги кучли жиҳатлар экани, айни пайтда парламент назорати, тайинловлар устидан ташқи назорат, сиёсий бетарафлик ва норматив ваколатлар чегарасини аниқлаштириш зарурати мавжудлиги кўрсатилган. Мақола якунида ҳуқуқий аниқлик, ҳокимиятлар бўлиниши ва ҳисобдорликни кучайтиришга қаратилган илмий-амалий таклифлар ишлаб чиқилган

References

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Kanun No. 2709, 7.11.1982 (2017 йилги ўзгартишлар киритилган матн). Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/media/7258/anayasa_eng.pdf

2. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Kanun No. 6771, 21.01.2017, Resmî Gazete, 11.02.2017, No. 29976. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc101/kanuntbmmc101/kanuntbmmc10106771.pdf

3. Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu, Kanun No. 6271, 19.01.2012. Türkiye Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu. https://www.ysk.gov.tr/doc/mevzuat/dosya/1581/6271.pdf

4. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. E.2018/125, K.2020/4, 22.01.2020; E.2019/31, K.2020/5, 23.01.2020; E.2019/78, K.2020/6, 23.01.2020.

5. Türkiye Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu. Karar No. 2023/316, 30.03.2023. https://www.ysk.gov.tr/doc/karar/dosya/82617/2023-316.pdf

6. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Turkey — Opinion on the Amendments to the Constitution Adopted by the Grand National Assembly on 21 January 2017 and to Be Submitted to a National Referendum on 16 April 2017, CDL-AD(2017)005, 13.03.2017.

7. Altunkaya, M.; Keser, H. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ve Yasama Yürütme Dengesi: Türkiye Örneği.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2025, Sayı 58, s. 242–258. https://doi.org/10.52642/susbed.1778092

8. Barın, T. “Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Uygulaması ve Hükûmet Sisteminin Tahlili.” Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 2022/2, s. 289–314. https://doi.org/10.33432/ybuhukuk.1120338

9. Boztepe, M. “2017 Yılı Anayasa Değişikliği Sonrası Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Hukuki Rejimi.” İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2018, 5(1), s. 5–30.

10. Doğan, B.; Geyik, A.F. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Kuvvetler Ayrılığı İlkesi.” Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2020, 10(2), s. 19–45.

11. Gözler, K. Türk Anayasa Hukuku. 3. Baskı. Bursa: Ekin, 2019.

12. Güller, A. “2017 Anayasa Değişikliği Sonrası Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğunun Kapsamı.” Ankara Barosu Dergisi, 2025, 83(1), s. 517–559. https://doi.org/10.30915/abd.1537535

13. İba, Ş.; Söyler, Y. “Yeni Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Cumhurbaşkanı Kararının Nitelik Farkı ve Hukuki Sonuçları.” Anayasa Yargısı, 2019, 36(1), s. 195–223.

14. Kara, S. “Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminde Cumhurbaşkanının Sorumluluğu.” Selçuk Üniversitesi Adalet Meslek Yüksekokulu Dergisi, 2022, 5(2), s. 237–276.

15. Onat, O. “2017 Anayasa Değişikliğinin İdarenin Teşkilatlanması Yönünden Kanuni İdare İlkesine Etkisi.” Anayasa Yargısı, 2023, 40(2), s. 269–296.

16. Özbudun, E. Türk Anayasa Hukuku. 25. Baskı. Ankara: Yetkin, 2025.

17. Yeniay, L.; Yeniay, G. “Türk Hukukunda Yürütme Organının Düzenleme Yetkisi ve Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi.” Anayasa Yargısı, 2019, 36(1), s. 105–138.

18. Constitution of the United States of America, Article II; Amendments XXII and XXV. Congress.gov, Constitution Annotated. https://constitution.congress.gov/constitution/

19. Constitution du 4 octobre 1958, articles 5–19. Conseil constitutionnel. https://www.conseil-constitutionnel.fr/en/constitution-of-4-october-1958

20. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. 2023 йил 30 апрель. Қонунчилик маълумотлари миллий базаси. https://lex.uz/docs/-6445145

Downloads

Published

2026-08-16