ОТАТУРК СИЁСИЙ-ҲУҚУҚИЙ ҒОЯЛАРИНИНГ ТУРКИЯ КОНСТИТУЦИЯЛАРИДА АКС ЭТИШИ
Keywords:
Мустафо Камол Отатурк, Туркия конституциялари, миллий суверенитет, республикачилик, миллатчилик, халқчиллик, давлатчилик, дунёвийлик, ислоҳотчилик, конституциявий идентификация, ҳуқуқий давлат.Abstract
Мақолада Мустафо Камол Отатуркнинг сиёсий-ҳуқуқий ғоялари Туркиянинг 1921, 1924, 1961 ва 1982 йилги конституциялари мисолида тарихий-ҳуқуқий ва қиёсий жиҳатдан тадқиқ этилган. Отатурк меросини фақат республикачилик, миллатчилик, халқчиллик, давлатчилик, дунёвийлик ва ислоҳотчиликдан иборат олти тамойил билан чеклаш унинг конституциявий аҳамиятини тўлиқ очиб бермаслиги асосланган. Миллий суверенитет, фуқароликка асосланган сиёсий миллат, вакиллик ҳокимияти, қонун олдида тенглик, дунёвий ҳуқуқ тартиботи, илм-фанга таянган модернизация, ижтимоий тараққиёт ва тинчликпарвар ташқи сиёсат мазкур ғоялар тизимининг кенгроқ ҳуқуқий мазмуни сифатида баҳоланган. Ғояларнинг Конституцияда акс этишини аниқлаш учун матний, институционал ва талқиний даражалардан иборат уч босқичли муаллифлик модели таклиф қилинган. Тадқиқот натижасида 1921 йилги Конституция миллий суверенитетнинг таъсис этувчи босқичини, 1924 йилги Конституция республикавий давлатни ҳуқуқий қуриш ва 1928–1937 йилларда тамойилларни босқичма-босқич конституциявийлаштиришни, 1961 йилги Конституция уларни инсон ҳуқуқлари, ижтимоий давлат ва конституциявий назорат билан уйғунлаштиришни, 1982 йилги Конституция эса Отатурк меросини кенг ва кучли ҳимояланган конституциявий идентификацияга айлантиришни ифодалаши аниқланган. Конституциявий суд қарорлари асосида дунёвийлик, Отатурк миллатчилиги ва ислоҳот қонунларининг амалий мазмуни очиб берилган. Франция, Германия ва Ўзбекистон тажрибаси билан қиёслаш негизида тарихий меросни ҳимоя қилиш билан демократик плюрализм, инсон ҳуқуқлари ва ҳуқуқий давлат ўртасида мутаносибликни таъминлашга қаратилган илмий хулосалар ишлаб чиқилган.
References
34. 1921 Anayasası (Teşkilâtı Esasiye Kanunu), Kanun No. 85, 20.01.1921. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1921-anayasasi/
35. 1924 Anayasası (Teşkilâtı Esasiye Kanunu), Kanun No. 491, 20.04.1924. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1924-anayasasi/
36. 1961 Anayasası, Kanun No. 334, 09.07.1961. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1961-anayasasi/
37. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Kanun No. 2709, 18.10.1982 (амалдаги таҳрир). Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/
38. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Kanun No. 3115, 05.02.1937.
39. Atatürk, M.K. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. Cilt II–III. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2023.
40. İnan, A.A. Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2000.
41. Özbudun, E. 1921 Anayasası. 3. Baskı. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2021.
42. Mumcu, A. “1924 Anayasası.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1986, 2(5), s. 383–400.
43. Kanadoğlu, O.K.; Gümüş, C.; Şahin, B.N. “Atatürk’ün Egemenlik Anlayışı ve Egemenlik Anlayışlarının Türk Anayasalarına Yansımaları.” Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 2023, Sayı 169, s. 1–46.
44. Özkan Güneş, Z. “Anayasal Kimlik Kavramı ve Türkiye Üzerine Kısa Bir Değerlendirme.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024, 73(4), s. 2327–2377.
45. Tanör, B. Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789–1980). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.
46. Gözler, K. Türk Anayasa Hukuku. 4. Baskı. Bursa: Ekin, 2021.
47. Özbudun, E. Türk Anayasa Hukuku. 25. Baskı. Ankara: Yetkin, 2025.
48. Gözübüyük, A.Ş.; Sezgin, Z. 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri. Ankara, 1957.
49. Korkut, L. “Başlangıç Kısımlarının Hukuki Etkisi, Temel Nitelikleri ve Anayasaların Başlangıç Kısımları Üzerine Bir Sınıflandırma Denemesi.” İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2017, 4(2), s. 27–64.
50. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. E.1973/37, K.1975/22, 25.02.1975.
51. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. E.1989/1, K.1989/12, 07.03.1989.
52. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. E.2008/16, K.2008/116, 05.06.2008.
53. Constitution du 4 octobre 1958, articles 1, 3 et 89. Légifrance. https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000571356/
54. Basic Law for the Federal Republic of Germany, articles 20 and 79. Federal Ministry of Justice. https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html
55. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, 2023 йил 30 апрель. Қонунчилик маълумотлари миллий базаси. https://lex.uz/docs/-6445145
56. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ve Makaleler. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2021. https://atam.gov.tr/wp-content/uploads/2023/06/1921-TESKILAT-I-ESASIYE-KANUNU-VE-MAKALELER-1.pdf
